عدم کفایت هاپلوییدی (Haploinsufficiency) چیست؟
عدم کفایت هاپلوییدی یکی از مکانیسمهای مهم در ژنتیک پزشکی است که توضیح میدهد چرا برخی جهشهای از دست رفتن عملکرد (Loss of Function) الگوی توارث غالب دارند، در حالی که اکثر جهشهای LOF مغلوب هستند، این مکانیسم یکی از مکانیسم های استثنا است که همراه با dominant negative باعث می شود در برخی موارد جهش هایی که به صورت ذاتی از نوع جهش های از دست رفتن عملکرد هستند با الگوی غالب به ارث برسند.
در این حالت، وجود فقط یک آلل سالم کافی نیست و مقدار محصول ژن (معمولاً پروتئین) به میزان ۵۰% کاهش یافته، باعث بروز فنوتیپ بیماری میشود. این پدیده اغلب در ژنهایی دیده میشود که محصولشان نیاز به دوز دقیق دارد (مثل فاکتورهای رونویسی یا پروتئینهای ساختاری).
مکانیسم دقیق:
- جهش در یک آلل باعث از کار افتادن آن میشود.
- آلل سالم تنها نیمی از محصول را تولید میکند.
- این کاهش ۵۰% برای برخی ژنها بحرانی است و عملکرد طبیعی را مختل میکند → بیماری غالب.
تفاوت با جهش غالب منفی (Dominant Negative): برخلاف dominant negative که محصول جهشیافته با سالم تداخل میکند، در haploinsufficiency فقط کاهش مقدار محصول کافی است تا بیماری بروز کند.
مثالهای رایج بالینی:
- سندرم ویلیامز (Williams syndrome): حذف ناحیه 7q11.23
- برخی موارد سندرم مارفان یا اختلالات نورودولوپمنتال
- بیماریهای ناشی از حذفهای کروموزومی بزرگ
در این صفحه، ویدئوی آموزشی با تدریس آقای دکتر زعیمی متخصص ژنتیک پزشکی با توضیحات ساده و دیاگرامها برای توضیح این مفهوم بسیار مهم قرار داده شده است. مناسب برای دانشجویان ارشد ژنتیک، رزیدنتهای پزشکی و علاقهمندان به ژنتیک انسانی.