جهشهای کسب عملکرد (Gain-of-Function Mutations) و نحوه توارث آنها
در ژنتیک پزشکی، جهشها را بر اساس تأثیرشان بر عملکرد پروتئین معمولا به دو دسته اصلی تقسیم میکنند: جهشهای از دست دادن عملکرد (Loss-of-Function) و جهشهای کسب عملکرد (Gain-of-Function). البته دسته دیگری نیز به نام غالب منفی نیز داریم که زیر دسته جهش های از دست رفتن عملکرد نیز دسته بندی می شوند.
جهشهای کسب عملکرد نوعی از جهشها هستند که باعث میشوند پروتئین محصول ژن، عملکرد جدیدی پیدا کند یا فعالیت آن به طور غیرطبیعی افزایش یابد. این جهشها میتوانند منجر به بیان بیش از حد ژن، بیان در زمان یا مکان نامناسب، یا ایجاد پروتئینهای ترکیبی (کیمریک) با خواص جدید شوند. این نوع جهشها اغلب در بیماریهای ژنتیکی مانند برخی سرطانها (مثل جهشهای آنکوژنها) یا اختلالات تکاملی نقش کلیدی دارند.
نحوه توارث جهشهای کسب عملکرد
برخلاف جهشهای از دست دادن عملکرد که معمولاً مغلوب هستند (یعنی برای بروز بیماری نیاز به جهش در هر دو آلل است، مگر در مواردی مثل عدم کفایت هاپلوئیدی و یا غالب منفی)، جهشهای کسب عملکرد اغلب غالب عمل میکنند. دلیل آن این است که حتی یک کپی جهشیافته از ژن کافی است تا عملکرد جدید یا افزایشیافته ایجاد شود و بر فنوتیپ فرد تأثیر بگذارد.
- الگوی توارث غالب: شایعترین الگو برای این جهشها. فرد مبتلا (هتروزیگوت) ۵۰% احتمال انتقال جهش به هر فرزند دارد.
- موارد خاص: گاهی این جهشها میتوانند de novo (جدید) در فرد رخ دهند و والدین سالم باشند، اما در نسلهای بعدی به صورت غالب منتقل شوند.
برای درک بهتر این مفهوم مهم در ژنتیک پزشکی، ویدئوی توضیحی کامل دکتر محمدعلی زعیمی (فارغالتحصیل دکتری ژنتیک پزشکی از دانشگاه علوم پزشکی تهران و مدرس برجسته کنکوران) را تماشا کنید. در این ویدئو، با مثالهای بالینی و نکات کلیدی، جهشهای کسب عملکرد و تفاوت آن با جهشهای از دست دادن عملکرد به طور دقیق بررسی شده است.